IB Extended Essay (Bitirme Tezi) Yazma Rehberi: A’dan Z’ye İpuçları (4000 Kelime Planı + Örnekler)
İçindekiler
IB Extended Essay (Bitirme Tezi) Yazma Rehberi: A’dan Z’ye İpuçları (4000 Kelime Planı + Örnekler)
IB Diploma Programı’nda öğrencilerin en çok zorlandığı ama doğru stratejiyle en çok “puan getiren” bileşenlerden biri IB Extended Essay (EE), yani yaygın adıyla IB bitirme tezidir. “Extended Essay nedir?”, “Extended Essay nasıl yazılır?”, “Extended Essay kaç kelime?” ve özellikle “4000 kelime essay nasıl yönetilir?” soruları, sürecin başında neredeyse herkesin aklını kurcalar. Bu rehberde EE’yi yalnızca genel hatlarıyla anlatmakla kalmayıp, değerlendirme kriterleri (A–E) ile hangi bölümün nasıl puan kazandırdığını, Research Question (RQ) üretmenin pratik yollarını, konu seçimi için uygulanabilir bir kontrol listesini, bölüm bölüm kelime bütçesi planını ve reflection (RPPF) kısmında sık yapılan hataları ele alacağız.
Amacımız: EE sürecini “bir anda yazılacak dev bir ödev” gibi değil, adım adım yönetilebilir bir proje gibi planlamanı sağlamak. Yazının sonunda teslim öncesi mini bir kontrol listesi ve sık sorulan sorularla (SSS) birlikte, IB yolculuğunda işine yarayacak iç bağlantı önerilerini de bulacaksın.
Extended Essay Nedir? IB EE’nin Amacı, Temel Kuralları ve 4000 Kelime Gerçeği
Extended Essay nedir? IB’nin öğrenciden beklediği; seçtiği bir dersten (veya uygun disiplinlerarası çerçevede) bağımsız araştırma yapması ve bunu akademik bir metin olarak sunmasıdır. EE, “uzun kompozisyon” değil; araştırma sorusu (Research Question) etrafında şekillenen, kaynaklara dayalı ve analiz ağırlıklı bir çalışmadır. Bu nedenle “Extended Essay örnek” ararken gördüğün metinler genellikle bir makale formatına benzer: giriş, yöntem, analiz/tartışma, sonuç ve kaynakça.
En kritik teknik gerçek: Extended Essay kaç kelime? Üst sınır 4000 kelimedir (başlıklar, alıntılar, tablo/şekil açıklamaları gibi ayrıntılar okul yönergelerine göre değişebilir; bu yüzden danışmanınla netleştir). “4000 kelime essay” sınırı, gereksiz uzatmayı değil; kapsamı daraltmayı ve analizi güçlendirmeyi zorunlu kılar. EE’nin “iyi” olması için uzun olması gerekmez; odaklı ve kanıta dayalı olması gerekir.
Pratik öneri: EE’yi 8–12 haftalık bir proje gibi düşün.
- 1–2. hafta: konu havuzu + kaynak taraması
- hafta: RQ üretme ve daraltma
- 4–6. hafta: veri/örnek toplama + plan (outline)
- 7–9. hafta: taslak yazım + danışman geri bildirimi
- 10–12. hafta: revizyon + kaynakça + format + RPPF
IB’de zaman baskısı yüksek olduğundan, bu planı yürütürken zaman yönetimi kritik hale gelir. Bu konuda ayrıca şu yazı işine yarayabilir: IB Öğrencileri İçin Zaman Yönetimi ve Stresle Başa Çıkma Yolları .
IB Extended Essay Değerlendirme Kriterleri (A–E) ve Puan Stratejisi
EE yazarken en büyük hata, metni “güzel yazmaya” odaklanıp IB EE kriterlerini (Assessment Criteria) ikinci plana atmaktır. Oysa puan, metnin estetiğinden çok kriterlere ne kadar hizmet ettiğine göre gelir. Basitleştirerek bir puan stratejisi kuralım:
Kriter A: Focus & Method (Odak ve Yöntem)
Bu kriterin kalbi Research Question (RQ) ve yöntemin RQ ile uyumudur. “Extended Essay nasıl yazılır?” sorusunun ilk cevabı burada başlar:
- RQ net, ölçülebilir ve dar kapsamlı olmalı.
- Seçtiğin yöntem (metin analizi, deney, anket, vaka incelemesi, karşılaştırmalı analiz vb.) RQ’ya cevap üretmeli.
Puan ipucu: Giriş bölümünde “Bu çalışmada şu soruyu yanıtlayacağım” demek yetmez; “Bunu şu yöntemle, şu veri/kaynaklarla, şu sınırlar içinde yapacağım” demelisin.
Kriter B: Knowledge & Understanding (Bilgi ve Kavrayış)
Burada amaç; konu alanının temel kavramlarını doğru kullanman, terimlere hâkim olman ve çalışmayı IB ders bağlamına oturtmandır. “IB bitirme tezi” bir blog yazısı değildir; akademik dil, kavramsal çerçeve ve kaynaklarla konuşur.
Puan ipucu: Literatürden alıntı yapıp geçmek yerine, “Bu yaklaşım benim örneğimi şu açıdan açıklıyor/eksik bırakıyor” gibi bağ kur.
Kriter C: Critical Thinking (Eleştirel Düşünme)
EE’nin en çok puan kazandıran (ve en zor) kısmı genellikle burasıdır. Sadece bilgi aktarmak değil; kanıtları tartmak, karşı argümanları göstermek, sınırlılıkları kabul etmek gerekir.
Puan ipucu: Her bölümde “ne buldum?” kadar “bu bulgu ne anlama geliyor, hangi koşullarda geçerli, hangi koşullarda zayıflar?” sorularını yanıtla.
Kriter D: Presentation (Sunum/Format)
Kaynakça, atıf düzeni, başlıklandırma, tablo-şekil kullanımı, sayfa düzeni… “Basit” gibi görünür ama çok vakit kaybettirir.
Puan ipucu: En baştan bir atıf stili seç (APA/MLA/Chicago) ve not alırken bile o formatta ilerle.
Kriter E: Engagement (Katılım/Reflection – RPPF)
RPPF/Reflection kısmı “duygu paylaşımı” değil; araştırma sürecindeki kararlarını, değişikliklerini ve öğrenmelerini gösterdiğin bir alandır.
Puan ipucu: “Çok şey öğrendim” gibi genel cümleler yerine “RQ’yu şu nedenle daralttım; çünkü şu kaynaklar şu boşluğu gösterdi” gibi süreç kanıtı ver.
IB Bitirme Tezi Konuları: Konu Seçimi Nasıl Yapılır? (Kontrol Listesi + Riskli Alanlar)
“IB bitirme tezi konuları” araması yapan öğrencilerin çoğu, uzun konu listeleriyle karşılaşıyor; ancak asıl ihtiyaç “Bu konu yapılabilir mi?” sorusunun cevabı. Konu seçimini bir uygulanabilirlik filtresi ile yaparsan, sürecin yarısı kolaylaşır.
Konu seçimi kontrol listesi (hızlı değerlendirme)
Aşağıdaki maddelerin çoğuna “evet” diyebiliyor musun?
- Bu konuda yeterli ve güvenilir kaynak bulabiliyor muyum? (kitap, akademik makale, rapor)
- Konu 4000 kelimeye sığacak kadar daraltılabilir mi?
- Seçtiğim dersin yöntemlerine uygun mu? (ör. Ekonomi için veri/teori; Edebiyat için metin analizi)
- Veri toplama gerekiyorsa etik ve izin süreçleri yönetilebilir mi?
- Danışmanımın yönlendirebileceği bir alan mı?
- Konu ilgimi çekiyor mu (en az 2–3 ay sürdürebilecek kadar)?
Riskli (çoğu zaman sorun çıkaran) konu tipleri
- Aşırı geniş başlıklar: “Sosyal medyanın etkileri” gibi
- Sadece betimleyici konular: “X’in tarihçesi” gibi
- Kaynak kıtlığı olan niş alanlar (özellikle Türkçe kaynakla sınırlı kalıyorsan)
- Ölçülemeyen iddialar: “En iyi”, “en etkili” gibi tanımsız karşılaştırmalar
- Etik açıdan zor veri toplama gerektiren çalışmalar (özellikle küçük yaş gruplarıyla)
Ders bazlı mini konu örnekleri (kısa ilham)
- English/Literature: Belirli iki metinde tek bir temanın anlatı tekniğiyle ilişkisi
- Economics: Seçilmiş bir ülke/şehir verisiyle belirli bir politik değişkenin etkisi
- Biology: Ulaşılabilir bir deney düzeneğiyle tek bir değişkenin etkisi (güvenlik/etik uygun)
- Psychology: Var olan literatür üzerinden karşılaştırmalı teori analizi (birincil veri toplamadan)
Bu aşamada, IB’nin genel yapısını ve bileşenlerini netleştirmek de işini kolaylaştırır: Uluslararası Bakalorya (IB) Programı Nedir? Kapsamlı Başlangıç Rehberi .
Research Question (RQ) Nasıl Yazılır? İyi/Kötü Örnek Mantığı ve Daraltma Şablonu
EE’nin kaderini en çok belirleyen şey Research Question nedir sorusuna verdiğin cevaptır. RQ iyi değilse, ne kadar yazarsan yaz metin “dağınık” görünür. Bu yüzden RQ’yu bir cümlede bitirmeye çalışma; bir atölye gibi ele al.
İyi bir RQ’nun 5 özelliği
- Spesifik: Kapsamı belirli (zaman, yer, örneklem, metin, değişken)
- Araştırılabilir: Kaynak/veri ile cevaplanabilir
- Tartışılabilir: Tek doğruya gitmeyen, analiz gerektiren
- Yöntemle uyumlu: Seçtiğin yöntem RQ’ya yanıt üretiyor
- 4000 kelimeye uygun: Ne çok dar (anlamsız), ne çok geniş (yetişmez)
RQ daraltma şablonu (pratik)
- Genel alan: (Örn. “Tüketici davranışı”)
- Alt alan: (“Gençlerde fiyat algısı”)
- Bağlam: (Türkiye’de, 2020 sonrası, belirli sektör)
- Değişken/karşılaştırma: (marka sadakati ile ilişkisi)
- Son RQ: “X bağlamında Y ile Z arasındaki ilişki nedir?” / “A ve B karşılaştırıldığında C nasıl değişir?”
Kötü RQ’yu hızlı tanıma
- “Nedir?” diye başlayıp sadece tanım isteyen sorular
- “Tüm dünyada”, “tarih boyunca” gibi sınırsız kapsam
- Yöntem önermeyen sorular (Nasıl ölçüleceği belirsiz)
Extended Essay Nasıl Yazılır? Bölüm Bölüm Plan, 4000 Kelime Dağılımı ve Yazım Taktikleri
“Extended Essay nasıl yazılır?” sorusuna en net yanıt: EE’yi bölüm bölüm yaz ve her bölüm için kelime bütçesi koy. Aşağıdaki plan, çoğu ders için uyarlanabilir bir iskelet sunar:
Önerilen bölüm yapısı + kelime bütçesi (4000 kelime essay için)
- Giriş (300–500): RQ, bağlam, neden önemli, kapsam/sınır
- Arka plan/Literatür (800–1200): temel kavramlar + seçilmiş kaynaklarla çerçeve
- Yöntem (400–700): veri/kaynak seçimi, analiz yaklaşımı, sınırlılıklar
- Analiz/Tartışma (1500–2000): ana bulgular + kanıt + yorum + karşı argüman
- Sonuç (300–500): RQ cevabı, bulguların anlamı, sınırlılıklar, öneriler
Bu dağılımın amacı; metni “literatür yığını”na çevirmeden, kritik düşünme ve analiz kısmına yer açmaktır.
Paragraf yazım formülü: Claim–Evidence–Analysis
Her ana paragrafı şu üçlüyle kur:
- İddia (Claim): Bu paragrafın savı ne?
- Kanıt (Evidence): Hangi veri/alıntı/örnek bunu destekliyor?
- Analiz (Analysis): Bu kanıt RQ açısından ne ifade ediyor?
Araştırma tezi ipuçları: kaynak, not alma, intihal ve AI kullanımı
- Kaynak toplarken “okudum” demek yetmez; her kaynak için 2–3 satır özet + katkı + sınırlılık notu al.
- Atıf düzenini en baştan oturt. Son gün kaynakça düzeltmek, EE’de en çok zaman yakan iştir.
- Akademik dürüstlük: Paraphrase yaparken cümleyi sadece eş anlamlıyla değiştirmek risklidir; fikir yine kaynağa aittir ve atıf gerekir.
- AI araçlarını (özetleme, planlama, dil kontrolü) kullanıyorsan, okulunun ve IB’nin akademik dürüstlük beklentilerine uygun hareket et; üretilen içeriği “kendi araştırman” gibi sunma.
IB’nin diğer çekirdek bileşenleriyle (TOK, CAS) birlikte yürütüyorsan, iş yükünü dengelemek için şu içerikler faydalı olabilir:
- TOK (Bilgi Kuramı) Nedir? Essay ve Sunum İçin Stratejiler
- CAS Nedir? Yaratıcılık, Etkinlik ve Hizmet Yolculuğu
Sık Yapılan Hatalar + Teslim Öncesi Mini Checklist
EE’de en sık görülen sorunlar genellikle “yazamadım” değil, “yanlış şeye çok yazdım” problemidir. Aşağıdaki hatalar seni puandan eder:
Sık yapılan hatalar
- RQ’nun çok geniş kalması (sonra 4000 kelime yetmez)
- Literatürün analiz yerine “özet”e dönüşmesi
- Yöntemin belirsiz olması (hangi veriden nasıl sonuca gidildiği anlaşılmıyor)
- Kaynakça/atıf tutarsızlığı
- Reflection (RPPF)’de süreç yerine genel motivasyon cümleleri
Teslim öncesi mini checklist (hızlı kontrol)
- RQ tek cümlede net ve ölçülebilir mi?
- Girişte kapsam ve sınırlar açık mı?
- Her ana bölüm RQ’ya hizmet ediyor mu (gereksiz bölüm var mı)?
- Analiz kısmı literatürden daha güçlü mü?
- Tüm alıntılar ve fikirler doğru atıf aldı mı?
- Word count 4000 sınırında mı (gereksiz tekrar var mı)?
- RPPF’de en az 2–3 somut karar/değişiklik örneği var mı?
