IB Türkçe A: Literature IO – Ders anlatımı
Küresel mesele: Toplumsal cinsiyet normlarının kadın sesini bastırması
Metin 1: Gülten Akın – Dedem Öldüğünde
Metin 2: Eduardo Galeano – Emily
Bu derste
Öğrenme çıktıları
Bu dersi tamamladığınızda şunları yapabilmeniz hedeflenir:
- Seçilen küresel meseleyi iki metinle tutarlı biçimde ilişkilendirmek.
- Her metinde gösterge (dize, imge, tekrar, sayısal karşıtlık vb.) seçerek argümanınızı somutlaştırmak.
- İki metin arasında ortaklık ve fark üzerinden karşılaştırmalı bir çıkarım üretmek.
- Sunumda kullanacağınız on çekirdek iddiayı net cümlelere dökmek.
- İsterseniz aşağıdaki model anlatım metnini süre ve üsluba göre uyarlayarak prova etmek.
Önerilen çalışma sırası
- Küresel meseleyi ve bu örnekteki metin seçimini netleştirin.
- Her iki metni sessizce, en az bir kez baştan sona okuyun.
- Dedem Öldüğünde için bu dosyadaki derin okuma adımlarını sırayla izleyin.
- Emily için aynı şekilde ilerleyin.
- Karşılaştırmalı bölümde tez cümlesini sabitleyin.
- On sunum noktasını ve kontrol listesini kullanarak sözlü prova yapın.
1. IO ve bu örnekteki küresel mesele
Plan ve giriş
Bu IO’da ele alınacak küresel mesele, toplumsal cinsiyet normlarının kadınların sesini bastırmasıdır. Bu mesele; kadının yalnızca fiziksel olarak değil, dilsel, toplumsal ve kamusal düzeyde de sınırlandırılmasıyla ilgilidir.
Gülten Akın’ın Dedem Öldüğünde şiiri, kadın sesinin aile içinde ve kuşaklar boyunca nasıl bastırıldığını gösterirken; Eduardo Galeano’nun Emily denemesi, kadın sesinin kamusal alanda nasıl görünmez kılındığını ortaya koyar.
2. Okuma: kullanılan metinler
Gülten Akın – Dedem Öldüğünde
Dedem öldüğünde
Yüz sürerek ayaklarına
Vedalaşmıştı ninem
Annem incecik bedenine
Deli vuruşlar indiğinde
Ağzından çıkan sözcükler şunlardı
“Bağırma, duymasın kimse”
Beni eğitmek içinse
Elini kullanmadı birileri, hayır
Buna teşekkür mü etmeliyim
Bir var ki alttan almalıymışım onlara göre
Bana yöneltilene karşılık
Bir aşağıda olmalıymış sözlerim
Öldü barbar de köle de, ölsün
Toprağa karıştı zalim mazlum
Sabrı örseledi öfke, aşındı kendisi de
Egemene karşı evde dışarda dünyada
Şimdi sözüm davranışım özgürce, eşit eşite
Bunu çocuklarımızdan öğrendim
Eduardo Galeano – Emily
Bu olay 1886’da Amherst’te yaşandı.
Emily Dickinson öldüğünde, ailesi odasında bin sekiz yüz saklanmış şiir buldu.
Ayaklarının ucuna basarak yaşadı ve ayaklarının ucuna basarak şiir yazdı.
Bütün hayatı boyunca sadece on bir şiiri yayınlandı ve bunların neredeyse hepsi ya imzasızdı ya da başka bir isimle imzalanmıştı.
Irkının ve sınıfının ayırt edici özelliği olan can sıkıntısı ona Püriten atalarından miras kaldı: birbirine dokunmak yasak, konuşmak yasak.
Beyler politika ve ticaret yapıyor, kadınlarsa türün devamını garanti altına alıyor ve hasta bir halde yaşıyordu.
Emily yalnızlık ve sessizlik içinde yaşadı. Odasına kapanarak yasaları, dilbilgisi kurallarını ve kendi içine kapanıklığının yasalarını ihlal eden şiirler yaratıyor, yengesi Susan’a her gün mektup yazıyor ve bitişik evde oturmasına rağmen mektuplarını postayla yolluyordu.
Bu şiirler ve mektuplar, onun gizli acılarının ve yasak arzularının içinde serbestçe dolaşmak istedikleri gizli tapınağı oluşturdu.
3. Ders adımları: Gülten Akın, Dedem Öldüğünde
Bu adımda odak: Üç kadın kuşağı ve şiirin sessizlikten söze doğru ilerleyişi.
Genel yorum
Gülten Akın’ın şiiri, kadın sesinin bastırılmasını bireysel bir deneyim olarak değil, kuşaklar boyunca aktarılan toplumsal bir düzen olarak sunar. Şiirde nine, anne ve anlatıcı olmak üzere üç kadın kuşağı görülür. Bu üç kuşak, kadınların ataerkil yapı içinde nasıl konumlandırıldığını gösterir.
Nine itaat eder, anne susar, anlatıcı ise önce sorgular sonra konuşur. Bu nedenle şiir, sessizlikten söze doğru ilerleyen bir bilinçlenme metni olarak okunabilir.
Düşünme sorusu: Nine ile anne aynı “sessizliği” mi temsil eder, yoksa kuşaklar arasında bir fark var mıdır?
Bu adımda odak: Küresel meseleyi şiirde beden, ses ve dil düzeylerinde göstermek.
Küresel meseleyle bağlantı
Küresel mesele, toplumsal cinsiyet normlarının kadın sesini bastırmasıdır. Şiirde bu mesele üç düzeyde görülür:
- Bedensel itaat
- Sesin bastırılması
- Dilin hiyerarşik olarak aşağı konumlandırılması
Şiirde kadın yalnızca şiddete maruz kalan bir figür değildir; aynı zamanda konuşması, karşılık vermesi ve kendini ifade etmesi de denetlenen bir öznedir.
Bu adımda odak: Ritüel ve beden diliyle süren içselleştirilmiş hiyerarşi.
Kuşaklar arası baskı
Şiirin ilk bölümünde ninenin dedenin ayaklarına yüz sürerek vedalaşması, ataerkil hiyerarşinin içselleştirildiğini gösterir.
“Yüz sürerek ayaklarına” ifadesi, kadının kendini fiziksel olarak aşağıda konumlandırmasını simgeler. Ayak imgesi, hiyerarşiyi doğrudan görünür kılar. Nine, yalnızca sevgi ya da saygı göstermemektedir; aynı zamanda erkek otoritesi karşısında kendini alçaltmaktadır.
Bu sahne, kadın sesinin bastırılmasının yalnızca sözlü bir baskı olmadığını; beden diliyle, ritüellerle ve davranış kalıplarıyla da sürdürüldüğünü gösterir.
Bu adımda odak: “Duyulmama” baskısı ve utanç kültürü.
Anne figürü ve sessizlik kültürü
Annenin “Bağırma, duymasın kimse” sözü, şiirin en güçlü noktalarından biridir.
Bu dizede şiddetin kendisinden çok, şiddetin duyulması korkusu öne çıkar. Anne, acıyı görünür kılmak yerine saklamayı tercih eder. Bu durum, toplumsal normların kadına yalnızca dayanmayı değil, acısını gizlemeyi de öğrettiğini gösterir.
Burada kadın sesi iki kez bastırılır:
- Önce fiziksel şiddetle
- Sonra toplumun “duymasın” baskısıyla
Dolayısıyla şiir, kadın sesinin yalnızca erkek şiddetiyle değil, toplumsal utanç ve mahremiyet anlayışıyla da bastırıldığını gösterir.
Düşünme sorusu: Bu dizede anne “koruyucu” müdür, yoksa normları yeniden üreten bir figür müdür?
Bu adımda odak: İfade hakkı ve “-mış” ekiyle öğretilmiş norm.
Dil üzerinden baskı
“Bir aşağıda olmalıymış sözlerim” dizesi, şiirin küresel meseleyle en doğrudan bağlantılı bölümlerinden biridir.
Burada kadın sesinin yalnızca kısılması değil, hiyerarşik olarak aşağı konumlandırılması söz konusudur. “Sözlerim” kelimesi doğrudan ifade hakkına gönderme yapar. Kadından beklenen şey, kendisine yöneltilene eşit düzeyde karşılık vermemesi, daha düşük ve daha yumuşak bir dille cevap vermesidir.
“-mış” eki de önemlidir. “Olmalıymışım” ve “olmalıymış” ifadeleri, bu beklentinin bireysel değil, toplumsal olarak öğretilmiş bir norm olduğunu gösterir. Anlatıcı bu normu doğrudan benimsemez; onu mesafeli ve sorgulayıcı bir tonla aktarır.
Bu adımda odak: İroni ve ataerkil düzeni sorgulayan ton.
Retorik soru ve sorgulama
“Buna teşekkür mü etmeliyim” dizesi, anlatıcının bilinçlenme sürecini gösterir.
Burada ironik bir ton vardır. Anlatıcı, fiziksel şiddet görmediği için minnettar olması beklenen bir konuma yerleştirilir. Ancak bu beklentiyi sorgular. Bu retorik soru, kadınların baskıyı olağan kabul etmeye zorlanmasına karşı bir dirençtir.
Bu noktada şiir, yalnızca mağduriyet anlatısı olmaktan çıkar; ataerkil düzenin mantığını sorgulayan politik bir metne dönüşür.
Bu adımda odak: Bireysel aileden toplumsal ve politik düzleme geçiş.
Karşıtlıklar
Şiirin son bölümünde yoğun karşıtlıklar kullanılır:
- barbar / köle
- zalim / mazlum
- egemen / eşit
Bu karşıtlıklar, şiirin bireysel aile anlatısından toplumsal ve politik bir düzleme geçtiğini gösterir. Şair yalnızca erkek şiddetini değil, tüm hiyerarşik ilişkileri sorgular.
“Öldü barbar de köle de, ölsün” dizesi önemlidir. Şair yalnızca zalimi reddetmez; kölelik düzenini de reddeder. Böylece metin, kadını yalnızca mağdur pozisyonunda bırakmaz. Amaç, hiyerarşinin tamamını yıkmaktır.
Bu adımda odak: Bastırılan sesin geri kazanılması ve eylem düzeyi.
Direniş ve sesin geri kazanılması
“Şimdi sözüm davranışım özgürce, eşit eşite” dizesi şiirin dönüşüm noktasıdır.
Burada “sözüm” kelimesi özellikle önemlidir çünkü şiir boyunca bastırılan şey kadın sesidir. Finalde bu ses geri kazanılır. “Davranışım” kelimesi ise özgürlüğün yalnızca konuşma düzeyinde değil, eylem düzeyinde de gerçekleştiğini gösterir.
“Eşit eşite” ifadesi, ataerkil hiyerarşiye karşı yeni bir ilişki biçimi önerir. Kadın artık aşağıda değildir; eşit düzeydedir.
Bu adımda odak: Kuşak aktarımının tersine çevrilmesi ve umut.
Çocuklardan öğrenmek
“Bunu çocuklarımızdan öğrendim” dizesi geleneksel bilgi aktarımını tersine çevirir.
Normalde kültürel değerlerin büyüklerden küçüklere geçtiği düşünülür. Ancak burada anlatıcı, özgürlüğü ve eşitliği çocuklardan öğrendiğini söyler. Bu, yeni kuşağın eski toplumsal cinsiyet normlarını kırma potansiyelini gösterir.
Bu final, şiire umutlu bir yön kazandırır. Kadın sesi bastırılmıştır; fakat yeni kuşak sayesinde yeniden kurulabilir.
Düşünme sorusu: Final, şiirin politik sertliğini yumuşatır mı, yoksa dönüşümü mümkün kılan bir perspektif mi sunar?
4. Ders adımları: Eduardo Galeano, Emily
Bu adımda odak: Biyografik ayrıntıları küresel meseleyle bağlayan anlatı.
Genel yorum
Galeano’nun Emily denemesi, Emily Dickinson’ın yaşamı üzerinden kadın sesinin kamusal alandan nasıl dışlandığını gösterir. Metin, biyografik bilgilerle başlar; ancak bu bilgiler yalnızca Dickinson’ın hayatını anlatmak için değil, kadın yaratıcılığının nasıl görünmez kılındığını göstermek için kullanılır.
Deneme, kadın sesinin yok olmadığını; fakat özel alana, odalara, mektuplara ve yayımlanmamış şiirlere hapsedildiğini gösterir.
Bu adımda odak: “Var ama duyulmaz” paradoksu.
Küresel meseleyle bağlantı
Galeano’nun metninde toplumsal cinsiyet normları, kadının kamusal görünürlüğünü sınırlar. Dickinson şiir yazar, üretir, düşünür; ancak bu üretim toplum tarafından kabul görmez.
Bu nedenle metindeki temel sorun şudur:
Kadın sesi vardır, fakat duyulmaz.
Kadın üretir, fakat görünmez.
Kadın yazar, fakat yayımlanmaz.
Bu adımda odak: Üretim hacmi ile kamusal kabul arasındaki uçurum.
Sayısal karşıtlık: 1800 şiir / 11 yayın
Metnin başındaki “bin sekiz yüz saklanmış şiir” ve “sadece on bir şiiri yayınlandı” bilgisi çok güçlü bir karşıtlık yaratır.
Bu karşıtlık, kadın üretimi ile kamusal kabul arasındaki uçurumu gösterir. Dickinson’ın çok üretmiş olması, onun güçlü bir şiirsel sese sahip olduğunu gösterir; ancak bu ses kamusal alana çıkamamıştır.
Burada bastırma doğrudan fiziksel değildir. Daha ince ve yapısaldır: yayımlanmama, imzasız kalma, başka isimle görünme.
Bu durum, kadın sesinin tarih boyunca nasıl silindiğini veya erkek egemen edebiyat alanında nasıl görünmez kılındığını gösterir.
Bu adımda odak: Görünmezlik ve “küçülerek var olma” metaforu.
“Ayaklarının ucuna basarak” ifadesi
“Ayaklarının ucuna basarak yaşadı ve ayaklarının ucuna basarak şiir yazdı” cümlesi, metnin ana metaforlarından biridir.
Ayak ucuna basmak, sessizlik, dikkat çekmeme ve görünmez olma anlamları taşır. Galeano bu fiziksel hareketi Dickinson’ın yaşam biçimine ve yazı pratiğine dönüştürür.
Bu ifade, kadınların toplum içinde var olmak için kendilerini küçültmek, sessizleştirmek ve fark edilmemek zorunda bırakıldığını gösterir.
Bu adımda odak: Yasak sözünün tekrarı ve beden–söz denetimi.
Yasaklar ve Püriten toplum
“Birbirine dokunmak yasak, konuşmak yasak” ifadesi, toplumsal baskının doğrudan ve sert biçimde kurulduğunu gösterir.
Buradaki tekrar önemlidir. “Yasak” kelimesinin tekrarı, Dickinson’ın yaşadığı toplumda arzunun, temasın ve sözün baskılandığını gösterir.
Bu yasaklar yalnızca bireysel davranışları değil, kadınların duygusal ve yaratıcı varoluşunu da sınırlar. Kadınların konuşması, arzu etmesi ve kendini ifade etmesi toplumsal normlar tarafından tehdit olarak görülür.
Bu adımda odak: Kamusal alanın erkeklere, özel alanın kadınlara kodlanması.
Kamusal ve özel alan ayrımı
“Beyler politika ve ticaret yapıyor, kadınlarsa türün devamını garanti altına alıyor” cümlesi, toplumsal cinsiyet rollerini açık biçimde gösterir.
Erkekler kamusal alanla ilişkilendirilir:
- politika
- ticaret
- karar alma
- görünürlük
Kadınlar ise biyolojik ve özel alanla sınırlandırılır:
- türün devamı
- ev içi yaşam
- hastalık
- sessizlik
Bu ayrım, kadın sesinin neden kamusal alana çıkamadığını açıklar. Kadına düşünce ve söz alanı değil, bedensel ve toplumsal görevler yüklenir.
Düşünme sorusu: Bu cümle yalnızca geçmişe mi aittir, yoksa günümüzde farklı biçimlerde süren bir ayrıma mı işaret eder?
Bu adımda odak: Oda hem hapsedici hem üretken mekân.
Oda imgesi
Emily’nin odasına kapanması, iki yönlü okunabilir.
Bir yandan oda, kadın üzerindeki toplumsal sınırlamanın simgesidir. Kadın kamusal alandan dışlanır ve özel alana hapsedilir.
Diğer yandan oda, yaratıcılığın alanına dönüşür. Dickinson bu kapalı alanda şiir yazar, dilbilgisi kurallarını ve toplumsal yasaları ihlal eder.
Bu nedenle oda hem baskının hem de direnişin mekânıdır.
Bu adımda odak: Dil kurallarını ihlal eden kadın sesi.
Dilbilgisi kurallarını ihlal etmek
Galeano, Emily’nin “yasaları, dilbilgisi kurallarını ve kendi içine kapanıklığının yasalarını ihlal eden şiirler” yazdığını söyler.
Bu ifade, Dickinson’ın yalnızca toplumsal normlara değil, dilin kurallarına da karşı çıktığını gösterir. Kadın sesi burada alışılmış biçimlere sığmaz. Dilbilgisi ihlali, edebi bir özgürleşme biçimi hâline gelir.
Bu yönüyle metin, kadın sesinin bastırılsa bile yaratıcı biçimde kendine alan açabildiğini gösterir.
Bu adımda odak: Yakınlık ve dolaylı iletişim arasındaki gerilim.
Susan’a yazılan mektuplar
Emily’nin yengesi Susan’a her gün mektup yazması ve bitişik evde oturmalarına rağmen mektupları postayla göndermesi, metnin en ironik detaylarından biridir.
Fiziksel yakınlık vardır, ancak iletişim dolaylıdır. Bu, kadınlar arasındaki duygusal ve düşünsel yakınlığın bile toplumsal normlar nedeniyle doğrudan ifade edilemediğini gösterir.
Mektup, burada hem bastırılmış arzunun hem de alternatif iletişimin aracıdır.
Bu adımda odak: Gizlilik, kutsallık ve kamusal silinme.
“Gizli tapınak” metaforu
Metnin sonunda şiirler ve mektuplar “gizli tapınak” olarak tanımlanır.
Bu metafor çok önemlidir:
- “Tapınak” kutsal ve korunmuş bir alanı çağrıştırır.
- “Gizli” ise bu alanın toplumdan saklanmak zorunda olduğunu gösterir.
Dickinson’ın sesi yok olmamıştır; ancak gizli bir alanda varlığını sürdürmüştür.
Bu, küresel meseleyle doğrudan ilişkilidir: toplumsal cinsiyet normları kadın sesini kamusal alandan siler, fakat o ses özel ve gizli alanlarda yaşamaya devam eder.
5. Birleştirme: karşılaştırmalı IO analizi
Bu adımda odak: İki metnin aynı küresel meseleyi farklı mekânlardan işlemesi.
Ortak noktalar
Her iki metin de kadın sesinin bastırılmasını ele alır. Ancak bu bastırma doğrudan “konuşamama”dan ibaret değildir. Kadın sesi farklı biçimlerde kontrol edilir:
- Gülten Akın’da aile ve gelenek yoluyla
- Galeano’da toplum, sınıf ve kamusal alan yoluyla
Her iki metinde de kadın sesi bastırılır ama tamamen yok edilmez.
Baskının biçimi
Gülten Akın’da baskı daha çok ev içi ve kuşaklar arasıdır. Nine ve anne figürleri, kadınların sessizliği nasıl öğrendiğini gösterir.
Galeano’da ise baskı daha tarihsel ve yapısaldır. Emily Dickinson’ın sesi vardır; ancak yayımlanmaz, imzasız kalır, kamusal alana çıkamaz.
Sesin konumu
Akın’da kadın sesi aşağı konumlandırılır:
“Bir aşağıda olmalıymış sözlerim”
Galeano’da ise kadın sesi gizlenir:
“gizli tapınak”
Bu iki ifade, metinlerin küresel meseleye farklı açılardan yaklaştığını gösterir.
Direniş biçimi
Akın’da direniş açık ve bildiricidir:
“Şimdi sözüm davranışım özgürce, eşit eşite”
Galeano’da ise direniş daha örtük ve içseldir. Emily kamusal alanda görünmezdir; ancak şiirleri ve mektuplarıyla kendi gizli özgürlük alanını kurar.
Sonuç karşılaştırması
Gülten Akın, kadın sesinin geri kazanılabileceğini gösterir. Galeano ise kadın sesinin bastırılsa bile gizli biçimlerde varlığını sürdürebileceğini gösterir.
Bu nedenle iki metin birlikte okunduğunda şu sonuca ulaşılır:
Toplumsal cinsiyet normları kadın sesini bastırır, sınırlar ve görünmez kılar; ancak kadın sesi ya açık bir direnişle ya da gizli yaratıcı alanlarla var olmaya devam eder.
Tek cümlelik tez cümlesi: Toplumsal cinsiyet normları kadın sesini bastırır, sınırlar ve görünmez kılar; ancak kadın sesi ya açık bir direnişle ya da gizli yaratıcı alanlarla var olmaya devam eder.
6. Öğrenen portföyü: diğer eser bağlantıları
Gülten Akın’ın diğer şiirleri
Kestim Kara Saçlarımı
Bu şiirde saç kesme eylemi, kadına yüklenen geleneksel kadınlık rollerine karşı bir başkaldırı olarak okunabilir. Saç, kadın kimliğinin toplumsal olarak kodlanmış bir sembolüdür. Şairin saçlarını kesmesi, bu normların reddi anlamına gelir.
Sığda
Bu şiirde gündelik yaşam içinde sıkışan kadın deneyimi öne çıkar. Kadının sesi açık bir isyan biçiminde değil, gündelik hayatın ayrıntıları içinde görünür olur.
Kadın Olanın Türküsü
Bu şiir de kadın deneyimini kolektif bir düzlemde ele alır. Kadınlık bireysel bir durum değil, ortak bir tarih ve ortak bir bastırılmışlık alanı olarak sunulur.
Eduardo Galeano’nun diğer denemeleri
Aynalar
Galeano bu eserinde tarihin görünmeyen, bastırılmış ve kenara itilmiş seslerini görünür kılar. Kadınlar, köleler, yerliler ve ezilen gruplar onun anlatılarında merkeze alınır.
Ateş Anıları
Bu eserde resmi tarihin dışına itilmiş figürler anlatılır. Galeano, egemen tarih anlatısının susturduğu sesleri kısa, yoğun ve şiirsel parçalarla yeniden görünür kılar.
Kadın figürleri üzerine denemeler
Galeano’nun birçok kısa metninde kadınlar, resmi tarihte silinmiş ya da küçültülmüş figürler olarak yeniden anlatılır. Bu yönüyle Emily, Galeano’nun genel yazarlık çizgisiyle uyumludur.
7. Sunuma hazırlık: on çekirdek nokta ve kontrol listesi
On sunum noktası
- Küresel mesele: toplumsal cinsiyet normları kadın sesini bastırır.
- Gülten Akın, bu baskıyı aile ve kuşaklar üzerinden gösterir.
- “Yüz sürmek” imgesi, kadının kendini aşağı konumlandırmasını gösterir.
- “Bağırma, duymasın kimse” dizesi, sesin toplumsal baskıyla bastırıldığını gösterir.
- “Bir aşağıda olmalıymış sözlerim” ifadesi, kadın sesinin dilsel olarak kontrol edildiğini gösterir.
- “Özgürce, eşit eşite” dizesi, kadın sesinin geri kazanılmasını temsil eder.
- Galeano’da 1800 şiir / 11 yayın karşıtlığı kadın sesinin görünmezliğini gösterir.
- “Konuşmak yasak” ifadesi, toplumsal normların doğrudan baskısını gösterir.
- “Gizli tapınak” metaforu, kadının gizli bir ifade alanı kurduğunu gösterir.
- İki metin birlikte, kadın sesinin bastırılsa da yok edilemediğini gösterir.
Sunum öncesi kontrol listesi
- Küresel mesele tek cümlede net ve iki metinle örtüşüyor mu?
- Her metinden en az iki somut gösterge (dize, imge, sayı, tekrar) seçtiniz mi?
- Karşılaştırmada yalnızca özet mi yapıyorsunuz, yoksa ortaklık + fark ilişkisi kuruyor musunuz?
- Süreniz içinde giriş, gelişme ve sonuç dengeli mi?
- Tez cümlenizi ezberlemek yerine anlayarak ifade edebiliyor musunuz?
8. Model anlatım: provada kullanılabilecek örnek sunum metni
Aşağıdaki metin, süre ve rubriğe göre kısaltılıp genişletilebilecek örnek bir anlatımdır; kendi sesiniz ve seçtiğiniz göstergelerle uyumlu hale getirmeniz önerilir.
Bu sunumda ele alacağım küresel mesele, toplumsal cinsiyet normlarının kadınların sesini bastırmasıdır. Bu mesele, kadınların yalnızca fiziksel olarak değil, aynı zamanda dilsel, toplumsal ve kamusal düzeyde de sınırlandırılmasıyla ilgilidir.
Bu bağlamda Gülten Akın’ın Dedem Öldüğünde şiiri ile Eduardo Galeano’nun Emily denemesini inceleyeceğim. Akın’ın şiiri, kadın sesinin aile içinde ve kuşaklar boyunca nasıl bastırıldığını gösterirken, Galeano’nun denemesi Emily Dickinson üzerinden kadın sesinin kamusal alanda nasıl görünmez kılındığını ortaya koyar.
Gülten Akın’ın şiirinde ilk olarak ninenin “yüz sürerek ayaklarına” vedalaşması dikkat çeker. Bu ifade, kadın bedeninin ve varlığının erkek otoritesi karşısında aşağı konumlandırıldığını gösterir. Burada yalnızca saygı değil, içselleştirilmiş bir itaat vardır.
İkinci kuşakta annenin “Bağırma, duymasın kimse” sözleri karşımıza çıkar. Bu dizede şiddetin kendisinden çok, sesin bastırılması önemlidir. Kadın acısını duyurmamalı, görünür kılmamalıdır. Böylece toplum, kadının yalnızca bedenini değil, sesini de kontrol eder.
Anlatıcının kendi deneyiminde ise baskı dil üzerinden kurulur. “Bir aşağıda olmalıymış sözlerim” ifadesi, kadının konuşmasının bile hiyerarşik olarak aşağı konumlandırıldığını gösterir. “-mış” eki, bunun bireysel değil, toplumsal olarak öğretilmiş bir norm olduğunu hissettirir.
Şiirin sonunda ise önemli bir dönüşüm vardır. “Şimdi sözüm davranışım özgürce, eşit eşite” dizesi, kadın sesinin geri kazanılmasını temsil eder. Anlatıcı artık aşağıda değil, eşit düzeydedir. “Bunu çocuklarımızdan öğrendim” ifadesi ise yeni kuşağın eski toplumsal cinsiyet normlarını kırma potansiyelini gösterir.
Eduardo Galeano’nun Emily denemesinde ise kadın sesinin bastırılması daha çok görünmezlik üzerinden ele alınır. Metnin başında Emily Dickinson’ın odasında bin sekiz yüz şiir bulunmasına rağmen, hayatı boyunca yalnızca on bir şiirinin yayımlanmış olması vurgulanır. Bu karşıtlık, kadın üretiminin kamusal alanda nasıl silindiğini gösterir.
“Ayaklarının ucuna basarak yaşadı ve ayaklarının ucuna basarak şiir yazdı” ifadesi, Emily’nin toplum içinde dikkat çekmeden, sessiz ve görünmez biçimde var olmak zorunda bırakıldığını gösterir. Bu, kadınların kendilerini küçülterek var olma biçimini temsil eder.
“Birbirine dokunmak yasak, konuşmak yasak” cümlesi, Püriten toplumun kadın bedeni ve kadın sesi üzerindeki baskısını gösterir. Burada yalnızca konuşma değil, temas ve arzu da yasaklanmıştır.
Galeano ayrıca kamusal ve özel alan ayrımını da vurgular. “Beyler politika ve ticaret yapıyor, kadınlarsa türün devamını garanti altına alıyor” ifadesi, erkeklerin kamusal dünyaya, kadınların ise biyolojik ve özel alana hapsedildiğini gösterir.
Buna rağmen Emily tamamen sessiz değildir. Odasına kapanır, şiirler ve mektuplar yazar. Metnin sonunda bu yazılar “gizli tapınak” olarak tanımlanır. Bu metafor, kadının toplum tarafından bastırılan sesinin gizli ama kutsal bir alanda varlığını sürdürdüğünü gösterir.
İki metin karşılaştırıldığında, Gülten Akın kadın sesinin aile içinde ve kuşaklar yoluyla nasıl bastırıldığını gösterirken, Galeano bu bastırmanın tarihsel ve kamusal boyutunu öne çıkarır. Akın’da ses açıkça geri kazanılır; Galeano’da ise ses gizli alanlarda yaşamaya devam eder.
Sonuç olarak her iki metin de toplumsal cinsiyet normlarının kadın sesini bastırdığını gösterir. Ancak bu ses tamamen yok olmaz. Gülten Akın’da özgürce ve eşitçe geri döner; Galeano’da ise şiirlerde, mektuplarda ve gizli tapınakta varlığını sürdürür.
9. Özet: ana kavramlar
- Kadın sesi
- Sessizlik
- Görünmezlik
- İçselleştirilmiş baskı
- Kamusal alan
- Özel alan
- Ataerkil düzen
- Kuşak aktarımı
- Direniş
- Yazı ve özgürleşme
10. Ezber sonuç cümlesi
Toplumsal cinsiyet normları kadın sesini bastırır, sınırlar ve görünmez kılar; ancak her iki metnin de gösterdiği gibi kadın sesi ya açık bir özgürleşmeyle ya da gizli yaratıcı alanlarla varlığını sürdürür.